Կովկասյան Ալբանիան, Վրաստանը և Հայաստանին ծանոթ պատմությունը
Սկզբից նշեմ այն դիրքորոշումը, որից գրված է այս սյունակը։ Ես հայ եմ և տեղի ունեցողին նայում եմ նաև Հայաստանից։ Հետևաբար ձևացնել, թե Վրաստանի շուրջ այս պատմությունը որևէ կերպ չի հիշեցնում այն, ինչ տարիներ շարունակ տեղի է ունեցել հայկական պատմական և եկեղեցական ժառանգության շուրջ, պարզապես տարօրինակ կլիներ։
Առավել ևս, որ Ադրբեջանն ինքն արդեն Հայաստանին ներգրավել է այս վեճում։
Ամեն ինչ սկսվեց Ադրբեջանի տարածքում գտնվող Կուրմուխի Սուրբ Գևորգ եկեղեցու վերաբերյալ Վրաց պատրիարքարանի հայտարարությունից։ Պատրիարքարանը մտահոգություն հայտնեց այնտեղ իրականացվող աշխատանքների կապակցությամբ և օգտագործեց տարածաշրջանի պատմական անվանումը՝ Հերեթի։
Բաքվի պատասխանը չափազանց կոշտ էր։
Սեպտեմբերի 25-ին Ադրբեջանի ԱԳՆ-ն հայտարարեց, որ երկրի տարածքի վերաբերյալ այլ պատմական տեղանունների օգտագործումն անընդունելի է, Վրաց պատրիարքարանի դիրքորոշման մեջ տեսավ տարածքային պահանջներ և հիշեցրեց Ադրբեջանի ինքնիշխանության ու տարածքային ամբողջականության մասին։ Բայց ամենահետաքրքիրը դրանից հետո էր։
Վրաց պատրիարքարանին պաշտոնապես խորհուրդ տրվեց չկրկնել «Հայ առաքելական եկեղեցու հայտնի մոտեցումները» և չգնալ նրա ճանապարհով։ Այնուհետև հնչեց ավելի սկզբունքային ձևակերպում․ Ադրբեջանի տարածքում գտնվող բոլոր պատմական, մշակութային և կրոնական հուշարձանները ադրբեջանական ժողովրդի և պետության ազգային ժառանգության անբաժանելի մասն են։
Եվ հենց այստեղ հայ ընթերցողի համար պատմությունը չափազանց ծանոթ է դառնում։
Մենք սա արդեն լսել ենք
Ադրբեջանը երկար տարիներ հետևողականորեն առաջ է մղում Կովկասյան Ալբանիայի թեման։
Սկզբից հստակեցնենք․ Կովկասյան Ալբանիան գոյություն է ունեցել։ Դա հին Կովկասի իրական պետություն էր՝ սեփական պատմությամբ և քրիստոնեական ավանդույթով։ Նրա գոյությունը ժխտելը նույնքան անհեթեթ կլիներ, որքան Ուրարտուի, հին Հայաստանի կամ հին Վրաստանի գոյությունը ժխտելը։ Բայց հարցը բոլորովին դա չէ։
Հարցը սկսվում է այնտեղ, երբ հին Կովկասյան Ալբանիայի գոյությունը հիմք է դառնում ավելի ու ավելի մեծ թվով քրիստոնեական հուշարձաններ «ալբանական» հայտարարելու, իսկ հետո գրեթե ինքնաբերաբար դրանք հին ադրբեջանական ժառանգության մաս ներկայացնելու համար։ Սա արդեն պարզապես պատմաբանների վեճ չէ։
Իլհամ Ալիևն անձամբ հայտարարել է, որ Քելբաջարի եկեղեցիները Կովկասյան Ալբանիայի ժառանգությունն են, իսկ հայերը հետագայում իբր «հայկականացրել» են դրանք՝ ավելացնելով հայկական արձանագրություններ և յուրացնելով այդ հուշարձանները։
Եվ այստեղ առաջանում է մի հարց, որի կողքով Ադրբեջանում սովորաբար շատ ավելի արագ են անցնում, քան Կովկասյան Ալբանիայի հնության թեմայի կողքով։
Իսկ Կովկասյան Ալբանիայի գոյության ժամանակ որտե՞ղ էր ժամանակակից թյուրքալեզու ադրբեջանական էթնոսը։
Ժամանակակից ադրբեջաներենը պատկանում է թյուրքական լեզուների օղուզական խմբին։ Պատմական աղբյուրները օղուզական թյուրքական խմբերի լայնածավալ ներթափանցումն ու բնակեցումը տարածաշրջանում կապում են հիմնականում XI–XII դարերի հետ, որից հետո տեղի է ունեցել ավելի հին տեղական բնակչության երկարատև թյուրքացում։
Սա չի նշանակում, որ ժամանակակից ադրբեջանցիները գենետիկ կամ մշակութային կապ չունեն տարածաշրջանի ավելի հին բնակչության հետ։ Էթնոգենեզը գրեթե երբեք չի աշխատում «մեկ ժողովուրդ եկավ, մյուսները անհետացան» սկզբունքով։ Բայց սա նշանակում է մեկ այլ բան։
«Կովկասյան Ալբանիան գոյություն է ունեցել ներկայիս Ադրբեջանի տարածքում» և «հետևաբար նրա ժառանգությունը հին ադրբեջանական է» պնդումների միջև ավտոմատ հավասարության նշան չկա։
Եվ այստեղ ես Հայաստանն ու Ադրբեջանը նույն շարքում չէի դնի
Կարելի է ասել՝ բայց չէ՞ որ հայերն էլ մշտապես խոսում են Ուրարտուի, Հայկական լեռնաշխարհի և հազարամյակների պատմության մասին։ Այո, խոսում են։
Բայց այստեղ ամբողջական համաչափություն տեսնելը, իմ կարծիքով, սխալ է։
Ոչ ոք պարտավոր չէ ուրարտացիներին պարզապես «հին հայեր» համարել։ Հայ ժողովրդի ձևավորման պատմությունն իսկապես շատ ավելի բարդ է։
Սակայն արդեն մ.թ.ա. մոտ 520 թվականին Դարեհի Բեհիսթունյան արձանագրությունում տարածքը հիշատակվում է որպես Armina, իսկ բնակիչները՝ որպես Arminiya, այսինքն՝ հայեր։ Հետաքրքիր է նաև այն, որ նույն արձանագրության բաբելոնյան տարբերակում այդ տարածքի համար շարունակվում է օգտագործվել ավելի հին՝ Ուրարտու անվանումը։
Այսինքն՝ Ուրարտուի և հետագա Հայաստանի միջև կապերի վերաբերյալ քննարկումն ընթանում է նույն աշխարհագրական տարածքում փաստագրված պատմական հաջորդականության շրջանակում։
Սա, իհարկե, չի նշանակում, որ Հայկական լեռնաշխարհի ցանկացած քար ինքնաբերաբար հայկական է։
Բայց այս հարցի և հնագույն Կովկասյան Ալբանիայի վրա ժամանակակից ադրբեջանական ազգային ինքնությունը ուղղակիորեն տարածելու փորձի միջև հավասարության նշան դնելը չափազանց մեծ պարզեցում կլինի։ Եվ սա միայն հայկական առարկություն չէ։
Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովը դեռ 2021 թվականին մտահոգություն էր հայտնել Ադրբեջանում ձևավորվող այն նարատիվի վերաբերյալ, որի շրջանակում «կովկասյան-ալբանական» ժառանգությունը առաջ է մղվում այն հուշարձանների փոխարեն, որոնք դիտարկվում են որպես հայկական մշակութային ժառանգություն։
Cornell համալսարանի Caucasus Heritage Watch հետազոտական ծրագիրը նույնպես փաստագրել է դեպքեր, երբ հայկական եկեղեցիները ադրբեջանական պաշտոնական հուշարձանացանկերում դասակարգվել են որպես «ալբանական»։ Նույն կազմակերպությունը արբանյակային ուսումնասիրություններով փաստագրել է նաև Նախիջևանում 108 միջնադարյան և վաղ նոր շրջանի հայկական եկեղեցիների, վանքերի և գերեզմանատների ոչնչացումը 1997–2011 թվականներին։
Հետևաբար Հայաստանի համար «ալբանական ժառանգության» մասին խոսակցությունը վաղուց արդեն վերացական ակադեմիական վեճ չէ։
Այն ունեցել է շատ կոնկրետ նյութական հետևանքներ։
Հիմա նույն տրամաբանությունը բախվո՞ւմ է Վրաստանին
Եվ հենց այդ պատճառով Վրաստանի շուրջ այսօրվա պատմությունը նման ուշադրություն է գրավում։
Ես չեմ պնդում, որ վաղը Բաքուն վրացական եկեղեցիները կհայտարարի կովկասյան-ալբանական։ Նման եզրակացության համար այսօր հիմքեր չկան։
Բայց Ադրբեջանի ԱԳՆ-ի հայտարարությունում հնչած սկզբունքն ինքնին ուշադրության արժանի է․
Ադրբեջանի տարածքում գտնվող բոլոր պատմական, մշակութային և կրոնական հուշարձանները ադրբեջանական ժողովրդի և պետության ազգային ժառանգության մասն են։
Վրաստանի համար սա արդեն բավական բարդ թեզ է։
Որովհետև ժամանակակից պետական սահմաններն ու հուշարձանների պատմամշակութային պատկանելությունը միշտ չէ, որ նույն բանն են։ Հայերը դա չափազանց լավ գիտեն։
Այժմ նմանատիպ խնդրի առաջ կարող է կանգնել նաև Վրաստանը։
Առայժմ պաշտոնական Թբիլիսին փորձում է իրավիճակը չսրել։ Սեպտեմբերի 27-ին վարչապետ Իրակլի Կոբախիձեն հայտարարեց, որ երկու երկրների կառավարությունների միջև որևէ լարվածություն չկա, և բոլոր հարցերը քննարկվում են «բարեկամական ձևով»։
Բայց տեղեկատվական դաշտում հնչող լեզուն արդեն շատ ավելի կոշտ է, քան դիվանագիտական հայտարարությունները։
Եվ կա ևս մեկ կետ, որը չի կարելի մոռանալ՝ Դավիթ Գարեջին, կամ Քեշիքչիդաղը, ինչպես այդ տարածքն անվանում են Ադրբեջանում։
Դա վրաց-ադրբեջանական սահմանին գտնվող հնագույն վանական համալիր է, որը հսկայական նշանակություն ունի Վրաստանի պատմության և Վրաց ուղղափառ եկեղեցու համար։ Սահմանի անցկացման և համալիրի առանձին հատվածներ մուտքի շուրջ արդեն նախկինում լուրջ վեճեր են եղել։
Հետևաբար Կուրմուխի շուրջ այսօրվա պատմությունը կարող է շատ ավելի կարևոր լինել, քան մեկ տեղային վեճ։
Պատերազմից հետո փոխվել է ոչ միայն ուժերի հարաբերակցությունը
Հայաստանի պարտությունից հետո փոխվել է ոչ միայն Հարավային Կովկասի ռազմաքաղաքական հավասարակշռությունը։ Փոխվել է նաև խոսելու տոնը։
Ադրբեջանական քաղաքական և տեղեկատվական դաշտի մի մասում ավելի ու ավելի նկատելի է այն զգացողությունը, որ հաղթանակը իրավունք է տալիս ոչ միայն որոշել այսօրվա քաղաքական իրականությունը, այլև ավելի վստահորեն սահմանել երեկվա պատմությունը։ Հայկական տեսանկյունից սա հատկապես տեսանելի է։
Մենք արդեն տեսել ենք, թե ինչպես են հայկական եկեղեցիները հայտարարվել «ալբանական», ինչպես է որոշ հուշարձանների հայկական ծագումը կասկածի տակ դրվել, և ինչպես է կառուցվել մի հայեցակարգ, որի շրջանակում տարածաշրջանի որոշ հատվածներում հայկական ներկայությունը աստիճանաբար դուրս է մղվում պատմական պատմույթից։
Հետևաբար այսօր դիտել, թե ինչպես է Բաքուն արդեն Վրաստանին բացատրում, թե որ պատմական անվանումներն են ընդունելի, իսկ որոնք՝ ոչ, առնվազն հետաքրքիր է։
Այս պատմության մեջ ես ավելի շատ հասկանում եմ Վրաստանի դիրքորոշումը։ Ոչ այն պատճառով, որ վրացական կողմը պատմական ցանկացած վեճում ինքնաբերաբար ճիշտ է։
Այլ որովհետև Կովկասի պատմությունը չափազանց բարդ է, որպեսզի դրա մեկնաբանման իրավունքը որոշվի այսօրվա պետական սահմանով կամ վերջին պատերազմի արդյունքով։ Ռազմական հաղթանակը պետությանը չի դարձնում անցյալի սեփականատեր։
Ժամանակակից քարտեզը երկու հազար տարվա պատմության սեփականության վկայական չէ։ Եվ Հայաստանի պարտությունը առավել ևս Ադրբեջանին չի դարձնում ամբողջ Հարավային Կովկասի պատմական հիշողության դատավոր։
Եթե Կուրմուխից հետո ներկայիս քննարկման մեջ լիարժեք վերադառնա նաև Դավիթ Գարեջիի թեման, տեղի ունեցողը շատ ավելի հետաքրքիր նշանակություն կստանա։Այդ ժամանակ հարցն այլևս մեկ եկեղեցու մասին չի լինի և նույնիսկ միայն Ադրբեջանի՝ Հայաստանի կամ Վրաստանի հետ հարաբերությունների մասին չի լինի։
Այդ ժամանակ ստիպված կլինենք տալ շատ ավելի լուրջ հարց․
որտե՞ղ է ավարտվում պետության՝ սեփական ժառանգությունը պաշտպանելու իրավունքը, և որտե՞ղ է սկսվում ամբողջ տարածաշրջանի պատմությունը յուրացնելու փորձը։
